صنعت پتروشیمی ایران پس از یک دوره ۴۰ روزه حملات، همچنان با تبعات گسترده عملیاتی و زیرساختی مواجه است. بر اساس برآورد کارشناسان، در جریان این حملات حدود ۷۵ درصد ظرفیت تولید پتروشیمی کشور تحت تأثیر قرار گرفت و آسیب به واحدهای یوتیلیتی، فعالیت بخشی از مجتمعهای پتروشیمی در عسلویه و ماهشهر را با اختلال مواجه کرد.
اگرچه بخشی از ظرفیت تولید در هفتههای اخیر به مدار بازگشته و عملیات بازسازی تأسیسات آسیبدیده ادامه دارد، اما فعالان این صنعت معتقدند بازگشت کامل پتروشیمیها به شرایط عادی به زمان بیشتری نیاز دارد. در کنار بازسازی، ناترازی برق و گاز و کاهش صادرات از مهمترین چالشهایی هستند که میتوانند روند احیای این صنعت را طولانیتر کنند.
۷۵ درصد ظرفیت تولید تحت تأثیر قرار گرفت
علیرضا علیاکبری، کارشناس صنعت پتروشیمی، با تشریح آخرین وضعیت مجتمعهای پتروشیمی پس از حملات اظهار کرد: در زمان آغاز حملات، حدود ۷۵ درصد ظرفیت تولید پتروشیمیها تحت تأثیر قرار گرفت و بخش قابل توجهی از خسارتها به واحدهای یوتیلیتی وارد شد.
واحدهای یوتیلیتی نقش زیرساختی در مجتمعهای پتروشیمی دارند و تأمینکننده خدماتی مانند برق، بخار و سایر نیازهای حیاتی تولید هستند. به همین دلیل، آسیب به این بخشها میتواند فعالیت واحدهای تولیدی را حتی در صورت سالم ماندن تجهیزات اصلی، متوقف یا محدود کند.
به گفته این کارشناس، در حال حاضر بخشی از ظرفیت تولید در مناطق عسلویه و ماهشهر دوباره فعال شده است، اما بازگشت کامل ظرفیت همچنان به تکمیل عملیات فنی و بازسازی تأسیسات وابسته است.
بازسازی از برنامه سهماهه فراتر رفت
یکی از مهمترین چالشهای صنعت پتروشیمی، طولانیشدن فرآیند بازسازی برخی واحدهای آسیبدیده است.
علیاکبری با اشاره به روند بازسازی تأسیسات گفت در برخی پروژهها عملیات آواربرداری و بازسازی آغاز شده و قراردادهای مربوط به تعمیر و بازسازی نیز با شرکتهای تخصصی منعقد شده است.
برای نمونه، در پروژه فجر یک حدود ۳۵ درصد عملیات آواربرداری انجام شده است. این در حالی است که در ابتدای کار، بازه زمانی حدود سه ماه برای بازسازی برخی واحدها پیشبینی شده بود، اما اکنون زمان اجرای پروژهها در بسیاری از موارد به بازه سه تا ۱۲ ماه رسیده است.
در برخی واحدها نیز شدت خسارت به اندازهای است که احتمال دارد فرآیند بازسازی و بازگشت کامل آنها به مدار تولید تا پایان سال ۱۴۰۶ ادامه داشته باشد.
به این ترتیب، نمیتوان انتظار داشت تمام ظرفیت آسیبدیده صنعت پتروشیمی در کوتاهمدت به شرایط پیش از حملات بازگردد و بخشی از ظرفیت همچنان درگیر عملیات بازسازی خواهد بود.
تأمین برق؛ چالش جدید مجتمعها
همزمان با بازگشت تدریجی برخی مجتمعها به مدار تولید، تأمین برق نیز به یکی از چالشهای مهم صنعت پتروشیمی تبدیل شده است.
پس از آسیبدیدن بخشی از واحدهای یوتیلیتی، استفاده از شبکه سراسری برق برای تأمین نیاز مجتمعها افزایش یافت. این وابستگی در مقاطعی مشکلاتی را برای واحدهای تولیدی ایجاد کرد و بهویژه در منطقه ماهشهر، قطعیهای ناگهانی برق بر روند فعالیت برخی مجتمعها اثر گذاشت.
با این حال، شرایط تأمین برق در حال حاضر نسبت به مقاطع ابتدایی بهتر شده و همین موضوع به تثبیت تولید در مجتمعهایی که امکان فعالیت دارند، کمک کرده است.
محدودیت گاز؛ تهدید تولید در زمستان
تأمین گاز نیز یکی دیگر از نگرانیهای جدی پتروشیمیها در ماههای آینده است. صنعت پتروشیمی حتی پیش از حملات نیز با محدودیتهای ناشی از ناترازی گاز مواجه بود و انتظار میرود این مشکل در زمستان بار دیگر بر میزان تولید برخی مجتمعها اثر بگذارد.
بر اساس برآورد مطرحشده از سوی این کارشناس، در جریان حملات حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت گاز از دست رفته است. احتمال بازگشت حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت تا زمستان وجود دارد، اما همچنان حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب کسری نسبت به سال گذشته باقی خواهد ماند.
تداوم این کسری میتواند دسترسی مجتمعهای پتروشیمی به خوراک و انرژی مورد نیاز را محدود کرده و در ماههای سرد سال بار دیگر بخشی از تولید را تحت تأثیر قرار دهد.
کاهش صادرات؛ نگرانی مهمتر از افت تولید
در کنار مسائل تولید و زیرساخت، وضعیت صادرات محصولات پتروشیمی نیز به یکی از دغدغههای اصلی تبدیل شده است.
پس از حملات، در مقطعی صادرات محصولات پتروشیمی متوقف شد. هرچند این تصمیم میتواند در کوتاهمدت با هدف مدیریت بازار داخلی و تأمین نیاز کشور توجیه شود، اما تداوم محدودیتهای صادراتی میتواند بازارهای خارجی و مشتریان سنتی ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
در بازار جهانی پتروشیمی، مشتریان نمیتوانند برای مدت طولانی منتظر بازگشت یک تأمینکننده بمانند و در صورت اختلال در عرضه، معمولاً به دنبال منابع جایگزین میروند. بنابراین طولانیشدن محدودیتهای صادراتی میتواند بازگشت ایران به بازارهای پیشین را دشوارتر کند.
احتمال نصفشدن درآمد صادراتی پتروشیمی
بر اساس برآورد مطرحشده از سوی علیاکبری، صادرات محصولات پتروشیمی ایران که در سالهای گذشته حدود ۱۳ میلیارد دلار در سال بوده، ممکن است در سال جاری تحت تأثیر آسیبهای واردشده، کاهش تولید و محدودیتهای موجود به حدود نصف برسد.
در صورت تحقق این پیشبینی، پیامدهای اقتصادی آن تنها به کاهش فروش چند مجتمع محدود نخواهد شد و کاهش قابل توجه درآمدهای ارزی صنعت پتروشیمی را به دنبال خواهد داشت.
پتروشیمی طی سالهای گذشته یکی از بخشهای مهم ارزآور اقتصاد غیرنفتی ایران بوده و کاهش صادرات آن میتواند بر منابع ارزی کشور نیز اثرگذار باشد.
بازگشت تولید به تنهایی کافی نیست
بررسی شرایط فعلی نشان میدهد صنعت پتروشیمی ایران برای بازگشت به وضعیت پیش از حملات، تنها به راهاندازی مجدد واحدهای آسیبدیده نیاز ندارد. بازسازی تأسیسات، تأمین پایدار برق و گاز و حفظ بازارهای صادراتی باید بهصورت همزمان دنبال شود.
از سوی دیگر، مشکلاتی مانند ناترازی انرژی پیش از این نیز صنعت پتروشیمی را تحت فشار قرار داده بود و آسیب به بخشی از زیرساختهای تولید، شرایط موجود را پیچیدهتر کرده است.
به همین دلیل، حتی بازگشت فیزیکی یک مجتمع به مدار تولید لزوماً به معنای بازگشت آن به ظرفیت عادی و پایدار نیست.
چالش چندلایه پتروشیمی ایران
اکنون مهمترین مسئله صنعت پتروشیمی، عبور از یک شوک مقطعی و جلوگیری از تبدیل آن به یک آسیب بلندمدت است. طولانیشدن بازسازی برخی واحدها، محدودیت انرژی و احتمال کاهش صادرات میتواند روند بازگشت صنعت به ظرفیت پیش از حملات را طولانی کند.
در چنین شرایطی، سیاستگذار باید میان تسریع بازسازی، تأمین پایدار انرژی، تثبیت تولید و حفظ بازارهای صادراتی توازن ایجاد کند؛ چراکه اختلال در هر یک از این بخشها میتواند هزینههای بازگشت صنعت پتروشیمی به شرایط عادی را افزایش دهد.
