در سالهای گذشته، بخشی از نیاز کشور به بنزین از طریق واردات تأمین میشد. منابع مورد نیاز برای این واردات نیز تا حدی از محل تهاتر بنزین با نفت کوره فراهم میشد و در قانون بودجه، منابع مربوط به این فرآیند پیشبینی شده بود.
با این حال، شرایط در سال جاری تغییر کرده است. محدودیت در صادرات نفت و فرآوردههایی مانند نفت کوره که برای تهاتر مورد استفاده قرار میگرفتند، در کنار اختلال در برخی منابع تأمین بنزین، دست دولت را برای ادامه این روند محدود کرده است.
بحران تهاتر و تشدید ناترازی بنزین
کاهش امکان تأمین منابع واردات بنزین باعث شده سیاستگذار به سمت مجموعهای از راهکارهای قیمتی و غیرقیمتی برای مدیریت مصرف حرکت کند.
در همین چارچوب، نرخ سوم بنزین از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان افزایش یافت. با این حال، افزایش قیمت تنها یکی از ابزارهای مدیریت ناترازی محسوب میشود و کاهش مصرف و افزایش ظرفیت تولید نیز باید همزمان دنبال شود.
کارشناسان معتقدند بدون ایجاد تعادل میان تولید و مصرف، افزایش قیمت بنزین نمیتواند راهکاری پایدار برای حل این مشکل باشد.
افزایش ۱۲ میلیون لیتری تولید بنزین تا پایان سال
در سمت تولید نیز برنامههایی برای افزایش ظرفیت پالایشی کشور در حال اجراست.
محمدصادق عظیمیفر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران، اوایل شهریورماه اعلام کرده بود که با بهرهبرداری از پالایشگاههای آدیش جنوبی و مهر خلیج فارس تا پایان سال، تولید بنزین کشور روزانه حدود ۱۲ میلیون لیتر افزایش خواهد یافت.
به گفته وی، این میزان افزایش تولید معادل حدود ۹ درصد مصرف بنزین کشور است و میتواند ظرفیت تأمین این فرآورده راهبردی را تقویت کند.
همچنین فرمانده قرارگاه سازندگی خاتمالانبیاء اعلام کرده است که با راهاندازی فاز نخست پالایشگاه مهر خلیج فارس، روزانه ۱۳ میلیون لیتر به ظرفیت تولید بنزین و ۴ میلیون لیتر به ظرفیت تولید گازوئیل کشور اضافه خواهد شد.
آیا افزایش تولید میتواند ناترازی بنزین را حل کند؟
افزایش ظرفیت پالایشی میتواند در کوتاهمدت بخشی از شکاف میان تولید و مصرف بنزین را کاهش دهد، اما بهتنهایی به معنای حل ریشهای ناترازی نیست.
اگر اصلاحات قیمتی و سیاستهای غیرقیمتی بتوانند از رشد مصرف بنزین در سال جاری جلوگیری کنند، افزایش تولید پالایشگاههای جدید میتواند در کنار کاهش مصرف، وضعیت عرضه و تقاضا را تا حد قابل توجهی بهبود دهد.
با این حال، تا زمان ورود کامل پالایشگاههای جدید به مدار تولید، همچنان بخشی از ناترازی باید از طریق ذخایر موجود و سایر روشهای تأمین مدیریت شود.
افزایش قیمت بنزین؛ راهکار دائمی یا مسکن موقت؟
تجربه سالهای گذشته نشان میدهد اصلاح قیمت بنزین میتواند در کوتاهمدت بر رفتار مصرفکنندگان اثر بگذارد، اما این اثر لزوماً پایدار نیست.
تجربه هدفمندی یارانهها و افزایشهای قبلی قیمت سوخت نشان داده است که در صورت نبود اصلاحات ساختاری، کاهش مصرف حاصل از افزایش قیمت ممکن است پس از مدتی کمرنگ شود.
از این منظر، افزایش نرخ سوم بنزین به ۱۰ هزار تومان میتواند در کوتاهمدت به مدیریت مصرف کمک کند، اما برای حل پایدار ناترازی، نیاز به مجموعهای از سیاستهای بلندمدت وجود دارد.
قاچاق؛ عامل اصلی ناترازی بنزین نیست
یکی دیگر از موضوعات مطرح در بحث ناترازی سوخت، قاچاق فرآوردههای نفتی و اختلاف قیمت داخلی و خارجی است.
با این حال، بر اساس برآوردهای رسمی، حدود ۹۰ درصد قاچاق سوخت کشور مربوط به گازوئیل است و بنزین سهم بسیار کمتری از قاچاق سوخت دارد. بنابراین نمیتوان مسئله ناترازی بنزین را صرفاً به قاچاق نسبت داد.
راهکار پایدار ناترازی بنزین چیست؟
ناترازی بنزین حاصل ترکیبی از رشد مصرف، محدودیت ظرفیت تولید، الگوی مصرف خودروها و محدودیت منابع تأمین واردات است. به همین دلیل، حل آن نیز نیازمند یک بسته سیاستی چندجانبه خواهد بود.
افزایش ظرفیت پالایشی، بهینهسازی مصرف، توسعه حملونقل عمومی، اصلاح تدریجی سیاستهای قیمتی و کنترل رشد مصرف میتوانند در کنار یکدیگر به کاهش شکاف تولید و مصرف کمک کنند.
در نهایت، افزایش قیمت بنزین بدون اصلاح ساختار مصرف و افزایش بهرهوری، تنها میتواند یک راهکار کوتاهمدت باشد و حل پایدار ناترازی بنزین نیازمند برنامههای میانمدت و بلندمدت است.
